Vận dụng kiến thức về đặc điểm thể thơ 

- Thể thơ: tự do

+ Số chữ trong một dòng thơ: Số chữ trong các dòng thơ không đều nhau (dao động từ 6 đến 9 chữ).
+ Cách gieo vần: Vần hỗn hợp (vừa vần chân, vừa vần lưng, vần cách). Ví dụ: thềm - em, khuya - nhoè, đấy - chảy, thêm - lửa, bước - hát - khóc, gió - trò...
+ Nhịp điệu: Linh hoạt

Để xác định thể thơ của bài thơ trên, chúng ta có thể đưa ra các dấu hiệu như sau:

• Số chữ trong mỗi dòng thơ: Bài thơ này có cấu trúc với mỗi câu thơ có 7 chữ. Đây là một đặc điểm quan trọng để nhận diện thể thơ của nó là thơ thất ngôn.
• Số câu trong một khổ thơ: Mỗi khổ thơ thường có một số lượng câu nhất định, thông thường từ 4 đến 8 câu. Tuy nhiên, bài thơ này không chia thành các khổ rõ ràng, mà đi theo mạch cảm xúc liên tục.
• Nhịp điệu và vần điệu: Bài thơ có nhịp điệu uyển chuyển, thường thấy trong các bài thơ tự do nhưng có sự cân đối và hài hòa, nhấn mạnh ý thơ không chỉ bằng nội dung mà qua cách nhấn nhá, bố cục.

Từ những đặc trưng này, có thể xác định bài thơ thuộc thể thơ thất ngôn.

Khi xác định thể thơ, học sinh cần chú ý:

• Xem xét số chữ trong từng dòng để nhận diện các thể thơ phổ biến như ngũ ngôn, thất ngôn, lục bát…
• Cấu trúc các khổ để nhận biết những quy luật nhất định có trong các thể thơ.
• Chú ý nhịp và âm điệu của bài thơ để đảm bảo nhận diện chính xác đặc trưng thể loại.
• Cân nhắc toàn bộ cấu trúc và nội dung bài để tránh nhầm lẫn với thể thơ tự do phá cách, tuy nhiên tuân thủ quy luật ngầm định của thơ truyền thống.

Căn cứ vào nội dung văn bản thơ để liệt kê các từ ngữ, hình ảnh

Ngọn đèn nào cháy suốt những canh khuya: Hình ảnh ngọn đèn cháy suốt đêm dài gợi sự thức khuya, học tập miệt mài của nhân vật trữ tình.
Mồ hôi mùa hạ rơi nhoè trang vở: Sự vất vả, mệt nhọc đến mức mồ hôi rơi làm nhoè cả trang vở.
Nhọc nhằn thầm lặng chảy trong em: Những khó khăn, áp lực không nói ra, âm thầm chịu đựng trong lòng.

Để liệt kê các từ ngữ, hình ảnh thể hiện sự vất vả của “em” trong khổ thơ trên, chúng ta cần chú ý vào những mô tả công sức, sự cố gắng và cảm xúc của "em" trong mùa thi. Dưới đây là các từ ngữ và hình ảnh nổi bật trong khổ thơ:

• "Ngọn đèn nào cháy suốt những canh khuya": Hình ảnh ngọn đèn cháy suốt đêm tượng trưng cho những đêm thức khuya học bài, sự miệt mài không ngừng nghỉ.
• "Mồ hôi mùa hạ rơi nhoè trang vở": Hình ảnh mồ hôi rơi làm nhoè trang vở thể hiện sự vất vả, căng thẳng, mệt mỏi của "em" khi vừa học vừa chịu đựng cái nóng mùa hạ.
• "Bình yên đấy và cũng nồng nàn đấy": Từ "nồng nàn" đối lập với "bình yên", tạo nên cảm giác trái ngược giữa sự yên tĩnh của không gian và sự vất vả trong tâm trí.
• "Cả những nhọc nhằn thầm lặng chảy trong em": Hình ảnh "nhọc nhằn" chảy trong em là ẩn dụ cho sự vất vả, gian nan mà "em" phải gánh chịu một cách âm thầm.

• Chú ý vào các từ ngữ chỉ thời gian ("canh khuya", "mùa hạ") vì chúng giúp xác định bối cảnh của sự vất vả.
• Cần hiểu các hình ảnh ẩn dụ, nhân hóa như "ngọn đèn cháy", "mồ hôi làm nhoè trang vở" để cảm nhận được chính xác sự miệt mài, chăm chỉ và những thách thức mà "em" phải đối mặt.
• Những từ ngữ tương phản như "bình yên" và "nồng nàn" tạo nên chiều sâu cho cảm giác về sự vất vả xen lẫn với niềm hy vọng và động lực.

Vận dụng kiến thức về biện pháp tu từ nhân hóa để phân tích tác dụng 

- Nhân hóa:

Chiếc bảng đen, chỗ ngồi rưng rưng hát

Bài thơ rưng rưng khóc

- Tác dụng: 

+ Làm cho những vật vô tri trở nên sống động, có hồn, thể hiện sự gắn bó, lưu luyến của nhân vật trữ tình với mái trường, lớp học.

+ Thể hiện cảm xúc bịn rịn, xúc động nghẹn ngào trong giờ phút chia tay.

Đoạn thơ sử dụng biện pháp tu từ nhân hóa qua hai câu thơ:

• Chiếc bảng đen, chỗ ngồi rưng rưng hát
• Bài thơ rưng rưng khóc ở ngăn bàn

Biện pháp nhân hóa trong đoạn thơ này được sử dụng nhằm tạo ra một cảm xúc gần gũi và sâu sắc về không gian học đường quen thuộc. Chúng ta cảm thấy như những “chiếc bảng đen” và “chỗ ngồi” đều có cảm xúc, đều trải qua sự bùi ngùi, luyến tiếc giống như con người khi phải nói lời chia tay.

Phân tích hiệu quả nghệ thuật:

1. "Chiếc bảng đen, chỗ ngồi rưng rưng hát": Tác giả sử dụng từ "rưng rưng hát" để tạo nên một hình ảnh sinh động về chiếc bảng đen và chỗ ngồi. Sự "hát" ở đây không được hiểu theo nghĩa đen là âm thanh mà là sự phát ra của cảm xúc, tạo nên giá trị thẩm mỹ và cảm xúc cho người đọc.
2. "Bài thơ rưng rưng khóc ở ngăn bàn": Hình ảnh này thể hiện sự tương tác về cảm xúc giữa bài thơ và ngăn bàn, khi bài thơ mang đầy cảm xúc của kỷ niệm, cảm giác buồn bã và luyến tiếc thể hiện qua từ "rưng rưng khóc". Hình ảnh của "bài thơ khóc" gợi nên cảm giác sâu xa về thời gian học trò đã qua.

Nhờ biện pháp tu từ nhân hóa, không gian lớp học trở nên sống động hơn, như được thổi hồn qua những vật vô tri vô giác, làm cho hình ảnh trở nên thân thuộc và đầy cảm động đối với người đọc. Sự luyến lưu kỷ niệm, nỗi buồn chia xa được truyền tải một cách tinh tế và sâu sắc.

• Nắm vững ý nghĩa của biện pháp tu từ nhân hóa và cách tác giả sử dụng chúng trong tác phẩm văn học để tạo nên giá trị cảm xúc.
• Khi phân tích, cần chú ý đến cách mà biện pháp tu từ ảnh hưởng đến cảm xúc và hình ảnh trong thơ.
• Lưu ý xác định đúng các đối tượng được nhân hóa và cảm xúc mà chúng thể hiện. Điều này giúp làm rõ hơn sự kết nối giữa không gian và thời gian, giữa người và vật trong văn bản.
• Cố gắng dùng ngôn từ xúc động, phong phú để phản ánh đúng cảm xúc truyền tải trong thơ.

Vận dụng kiến thức về nhân vật trữ tình trong thơ 

+ Cảm xúc về mùa thi, sự vất vả, áp lực nhưng cũng đầy ước mơ, hy vọng.
+ Sự gắn bó, yêu thương với mái trường, lớp học, thầy cô.
+ Nỗi buồn, sự lưu luyến khi sắp phải rời xa.
+ Cảm xúc bâng khuâng, xúc động trong giờ phút chia tay.
+ Lo lắng, suy tư về tương lai phía trước.
+ Niềm tin, hy vọng vào một ngày mai tươi sáng.

=> Cảm xúc của nhân vật trữ tình vận động từ sự vất vả, áp lực đến sự gắn bó, yêu thương, rồi đến nỗi buồn, sự lưu luyến và cuối cùng là niềm tin, hy vọng vào tương lai.

Bài thơ “Cho mùa thi” của Bình Nguyên Trang chủ yếu xoay quanh cảm xúc của nhân vật trữ tình trong bối cảnh mùa thi. Dưới đây là sự vận động của cảm xúc này:

1. Khởi đầu bằng âm thanh kỳ diệu:

   Bài thơ bắt đầu với hình ảnh âm thanh của mùa thi đã hòa quyện trong không gian, tạo nên một cảm giác kỳ diệu. Cảm xúc này thể hiện niềm háo hức và sự chờ đợi của nhân vật trữ tình khi đứng trước mùa thi.

2. Sự đan xen của mộng mơ và hiện thực:

   Cảm xúc trong bài thơ chuyển từ vẻ đẹp của tuổi trẻ, những ước mơ rực rỡ với hình ảnh "mắt đỏ", "môi mùa hạ đỏ" sang hiện thực của những đêm dài thức học với "ngọn đèn cháy suốt những canh khuya" và "mồ hôi mùa hạ rơi nhoè trang vở". Sự biểu hiện rõ rệt của cảm xúc này là sự giao hòa giữa ước mơ tuổi trẻ và những nhọc nhằn gian khó.

3. Nỗi buồn và sự trăn trở của tuổi trẻ:

   Tiếp theo, cảm xúc chuyển sang sự hoài niệm, nỗi buồn thoáng qua của tuổi học trò, đặc biệt khi đối diện với những tháng năm sắp chia tay mái trường. Hình ảnh "Ve lột xác", "treo âm thanh vào nỗi buồn thiếu nữ" đưa ra sự chuyển mình của tuổi trẻ, đồng thời là nỗi lòng của người sắp chia xa.

4. Cảm giác chia ly, lưu luyến:

   Cao trào cảm xúc đạt đến ở đoạn cuối khi nhân vật trữ tình cảm nhận sâu sắc về sự chia ly, "ngân ngấn mắt, rưng rưng bàn chân bước", "Bài thơ rưng rưng khóc ở ngăn bàn". Đây là cảm xúc của sự tiếc nuối, lưu luyến, nhưng cũng có niềm hy vọng về tương lai phía trước với "Ngày hôm qua gối đầu lên ngày mai".

Qua bài thơ, cảm xúc của nhân vật trữ tình trải dài từ những âm thanh vui tươi, rực rỡ của mùa thi, qua những khó nhọc, trăn trở của cuộc sống hiện tại, và cuối cùng đặt mình trong dòng chảy của thời gian khi đối diện với chia ly và tương lai.

Lưu ý khi giải:

• Chú ý đến ngôn từ và hình ảnh trong thơ, chúng thường mang tính tượng trưng và cần được giải mã kỹ lưỡng để hiểu được ý nghĩa sâu xa.
• Cảm xúc trong thơ thường không dễ nắm bắt, vì vậy cần đọc kỹ và thử đặt mình vào vị trí của nhân vật trữ tình để cảm nhận.
• Tìm hiểu bối cảnh sáng tác và tâm lý nhân vật trong thơ sẽ giúp hiểu và phân tích chính xác hơn.

Căn cứ vào nội dung văn bản kết hợp với những liên hệ bản thân 

Câu thơ "Ngày hôm qua gối đầu lên ngày mai" gợi cho em suy nghĩ về sự liên tục và gắn bó giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Quá khứ là nền tảng, là hành trang kiến thức và kinh nghiệm mà chúng ta tích lũy được. Hiện tại là thời điểm chúng ta sử dụng những gì đã học để đối mặt với thử thách và tạo dựng tương lai. Tương lai là kết quả của những nỗ lực và quyết định của chúng ta trong hiện tại, được xây dựng trên nền tảng của quá khứ. Trong hành trình học tập và trưởng thành, mỗi giai đoạn đều quan trọng và có sự ảnh hưởng lẫn nhau. Chúng ta cần trân trọng quá khứ, sống hết mình trong hiện tại và hướng đến một tương lai tươi sáng.

"Ngày hôm qua gối đầu lên ngày mai" là một hình ảnh ẩn dụ gợi mở một tiến trình chuyển tiếp liên tục giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Trong hành trình học tập và trưởng thành, quá khứ là nền tảng, là những bài học quý giá mà mỗi người tích lũy. Hiện tại là thời điểm mà con người sử dụng kiến thức, kinh nghiệm để thực thi những mục tiêu, ước mơ. Tương lai là kết quả của những nỗ lực không ngừng nghỉ ở hiện tại và quá khứ. Câu thơ gợi mở suy nghĩ về việc sống trọn vẹn từng khoảnh khắc, đồng thời luôn định hướng và mơ ước tới một tương lai tốt đẹp hơn. Quá khứ góp phần định hình hiện tại, và từ đó, mở ra những cánh cửa mới, nơi tương lai đón chờ. Điều này tạo ra một hành trình học tập và trưởng thành không ngừng mở rộng và thăng tiến.

Học sinh cần chú ý:

• Hiểu được mối quan hệ mật thiết giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.
• Phân tích và đặt câu thơ vào trong bối cảnh của cả bài để hiểu sâu hơn về ý nghĩa.
• Suy nghĩ về hành trình phát triển cá nhân và cách mà thời gian, kiến thức, kinh nghiệm ảnh hưởng đến sự phát triển đó.
• Trình bày ý tưởng một cách rõ ràng, mạch lạc trong khoảng số từ quy định.

- Hình thức: đoạn văn

- Dung lượng: khảong 200 chữ 

- Dạng bài: nghị luận văn học 

- Vấn đề nghị luận: hình ảnh “em” trong bài thơ

Trong bài thơ "Cho mùa thi" của Bình Nguyên Trang, hình ảnh "em" hiện lên là một học sinh cuối cấp đầy cảm xúc và suy tư. "Em" trải qua những ngày tháng miệt mài đèn sách, "mồ hôi mùa hạ rơi nhoè trang vở", thể hiện sự vất vả, nỗ lực không ngừng nghỉ để chuẩn bị cho kỳ thi quan trọng. Bên cạnh đó, "em" còn là người giàu tình cảm, gắn bó sâu sắc với mái trường, lớp học, thầy cô. "Em" cảm nhận được sự "rưng rưng" của bảng đen, chỗ ngồi, bài thơ, cho thấy sự lưu luyến, bịn rịn khi sắp phải rời xa. "Em" cũng mang trong mình những ước mơ, hoài bão lớn lao, khao khát được khám phá những chân trời mới. Tuy nhiên, "em" cũng không tránh khỏi những lo lắng, băn khoăn về tương lai phía trước. Tất cả những cảm xúc, suy tư đó đã tạo nên một hình ảnh "em" chân thực, gần gũi, đại diện cho biết bao thế hệ học trò Việt Nam trên hành trình chinh phục tri thức và trưởng thành.

và dàn ý:

Mở đoạn: Giới thiệu khái quát về bài thơ và hình ảnh “em”.

Thân đoạn: Phân tích từng khía cạnh của hình ảnh “em”:

• "Em" trong vai trò là học sinh mùa thi, với những cảm xúc, lo toan.
• Cảm giác tràn đầy ước mơ, sự nỗ lực không ngừng nghỉ.
• Tâm trạng của "em" khi chia xa trường lớp, thầy cô.

Kết đoạn: Nhận xét về ý nghĩa của hình tượng "em" trong việc gợi lên những kỷ niệm đẹp về thời học sinh.

Bài văn mẫu:

Hình ảnh “em” trong bài thơ "Cho mùa thi" của Bình Nguyên Trang gây ấn tượng sâu sắc với người đọc qua sự thể hiện tình cảm và những bước chuyển quan trọng trong cuộc đời học trò. "Em", tượng trưng cho những cô, cậu học trò đang đứng trước ngưỡng cửa của kỳ thi, chứa đựng bao cảm xúc xuyến xao khi mùa hạ đến. Trong "em" có sự pha trộn giữa ước mơ rực rỡ và lo âu về tương lai. “Ngọn đèn nào cháy suốt những canh khuya" mô tả sự chăm chỉ, nỗ lực không ngừng nghỉ của "em" trước áp lực và hy vọng đạt được kết quả tốt nhất. "Mắt em đỏ và môi mùa hạ đỏ" gợi lên hình ảnh của những đêm dài mất ngủ, nhưng tràn đầy quyết tâm. Khi mùa thi qua đi, "em" lại bịn rịn trong những giây phút chia xa thầy cô, bạn bè, trường lớp. Khung cảnh "Ngân ngấn mắt, rưng rưng bàn chân bước" phác họa nỗi buồn man mác của "em" trước sự chia tay, hướng đến những hành trình mới. Hình ảnh "em" không chỉ chứa đựng những cảm xúc thời thanh xuân mà còn là biểu tượng cho sự trưởng thành, tiếp nối trong cuộc đời mỗi cá nhân. Những cảm xúc thầm lặng nhưng sâu sắc của "em" gợi nhắc ta luôn nhớ về một thời áo trắng đầy biến động nhưng cũng rất đáng nhớ.

Qua hình tượng "em", tác giả Bình Nguyên Trang đã tôn vinh khoảng thời gian học trò với tất cả nỗi niềm, cảm xúc, là ký ức không thể quên trong lòng mỗi người.

• Cần nắm rõ hình ảnh "em" trong bài thơ để phân tích đúng và sâu sắc.
• Chú ý đến các hình ảnh, cảm xúc mà tác giả gửi gắm qua "em" như sự quyết tâm, mơ mộng và chia xa.
• Tránh lan man, đảm bảo từng ý phân tích rõ ràng và liên kết chặt chẽ.
• Đảm bảo ngôn ngữ mượt mà, sử dụng từ ngữ phù hợp để diễn tả cảm xúc và tình huống trong bài thơ.