Đọc ngữ liệu sau và thực hiện để 2A, 2B

GIÃ TỪ GIA QUYẾN

(Truyện Nhị độ mai)

Tóm tắt Truyện Nhị độ mai

Nhị độ mai là truyện Nôm khuyết danh của Việt Nam, biên soạn theo cuốn tiểu thuyết Trung Quốc Trung hiếu tiết nghĩa nhị độ mai. Nhị độ mai nghĩa là hoa mai nở hai lần, trong truyện có chép việc ấy coi là một điềm hay. Theo nhà nghiên cứu văn học Dương Quảng Hàm thì truyện được chia làm 4 hồi:

Họ Mai bị gia thần làm hại (từ câu 15 đến câu 574):

Về đời Đường Đức Tông, có Mai Bá Cao làm quan ở huyện Lịch Thành, nổi tiếng là người thanh liêm trung trực. Ông có người con trai tên là Mai Bích, tự là Lương Ngọc. Vốn căm ghét phe gian thần Lư Kỷ, Hoàng Trung, nên khi được vua triệu về kinh làm Lại khoa cấp sự, Bá Cao quyết tâm sẽ vạch tội bất lương

của họ để trừ hại cho dân. Khi đến kinh, ông đến yết kiến Lư Kỷ. Một viên quan hầu của tướng phủ đòi tiền lễ trình, ông mắng rồi không vào. Ít lầu sau, trong bữa tiệc mừng thọ Lư Kỷ, bất đắc di ông phải đến mừng, những lễ vật chỉ có cân miến và cây sáp. Trong khi tiếp chuyện, Bá Cao đem chuyện cũ ra chỉ trích Lư Kỷ và Hoàng Tung và từ chối không uống rượu.

Lư Kỷ tìm cách hãm hại, Bá Cao vào tội trì hoãn việc binh, tạo cơ hội cho giặc.

Nhà vua ra lệnh chém đầu Bá Cao và truy nã cả nhà ông.

Mai Lương Ngọc nương náu ở nhà họ Trần (từ câu 475 đến câu 878):

Nhận được tin dữ, Mai phu nhân (vợ Bá Cao) đến nhà em ở Sơn Đông ẩn náu, còn Mai Lương Ngọc (con trai Bá Cao) cùng người hầu là Hỷ Đồng chạy sang nhà Hầu Loan, là cha vợ chưa cưới. Muốn thử bụng Hầu Loan, Hỷ Đổng ắn mặc giả làm Lương Ngọc vào thăm. Tức thì Hầu Loan sai bắt Hỷ Đống. Hỷ Đồng uống thuốc độc quyên sinh. Lương Ngọc buồn rầu treo cổ tự tử, nhưng được nhà sư cứu thoát. Trần Đông Sơ, em nhà sư và là viên quan bị cách chức, đến viếng chùa. Vì cần người làm vườn, nên Trần công (tức Trấn Đông Sơ) đem Lương Ngọc (lúc này lấy tên là Hỷ Đồng) về nhà.

Hôm giỗ Mai Bá Cao, Trần công nhớ bạn, bày lễ ở ngoài vườn, và khấn bạn rằng: Nếu họ Mai còn dòng dõi thì xin cho hoa mai trong vườn nở đều. Đêm hôm ấy, trời nổi cơn mưa gió, hoa mai rụng sạch. Trần công buồn rầu muốn đi tu. Con gái ông là Hạnh Nguyên khuyên giải, xin khấn cầu lần nữa. Ba hôm sau, hoa mai lại nở đầy trên cây (vì việc này nên mới đặt truyện là Nhị độ mai, nghĩa là cây mai nở hoa hai lần. Đây được coi là một điềm may). Mừng rỡ, Trần cổng sai bày rượu rồi vịnh thơ. Chợt ông thấy ở vách hoa đình có bài thơ của Hỷ Đồng. Hỏi ra mới biết Hỷ Đồng chính là Mai Lương Ngọc, con trai Bá Cao, ông Trần vui mừng khôn xiết.

III. Họ Trần bị hại: Mai Lương Ngọc và Trần Xuân Sinh gặp cảnh lưu ly (từ câu 897 đến câu 1.974):

Giữa lúc ấy, giặc Sa Đà lại ngấp nghé ngoài biên cương. Vốn ghét Trần Đông Sơ, Lư Kỷ tâu vua bắt Hạnh Nguyện đem cống để giặc lui. Trên đường đi cống, Hạnh Nguyên theo gương Chiêu Quân, nhảy xuống sông tự vẫn. May mà trôi giạt vào vườn nhà bà Châu Bá Phù, được nhận làm con nuôi, cùng ở với con gái bà là Vân Anh. Nhân việc ấy, Trần công bị bắt giam, cả nhà bị truy nã. Lương Ngọc cùng với Xuân Sinh (con trai Trần Đông Sơ) chạy trốn. Giữa đường gặp cướp, hai người lạc nhau. Lương Ngọc đổi tên là Mục Vinh, may gặp ông Phùng Lạc Thiên đang trên đường lai kinh phục chức. Được ông Phùng giới thiệu, chàng vào giúp việc cho quan Tuẩn án ở Hồ Nam là Châu Bá Phù. Thấy Lương Ngọc có tài văn chương, mới cho chàng về quê ông để học tập, và định gả con gái ông là Vần Anh cho chàng. Nhân đó, Lương Ngọc gặp được Hạnh Nguyên lúc bấy giờ đang ở nhà bà Châu Bá Phù.

Còn Trần Xuân Sinh lưu lạc khổ sở, nhảy xuống sông tự tử nhưng được nhà thuyền chài cứu thoát, nuôi dưỡng, và hứa sẽ gả con gái là Ngọc Thư cho chàng. Ỷ thế con quan, Giang Khôi bắt Ngọc Thư về làm tì thiếp. Xuân Sinh đi kiện, gặp Khâu Để đốc (em ruột Mai phu nhân, tức cậu Lương Ngọc), được hô Khẩu nhận làm con nuôi (đổi tên là Khâu Khôi), và định gả con gái là Vân Tiên cho Xuân Sinh.

IV. Phe gian thần bị tội: họ Mai và họ Trần được hiển vinh (từ câu 1.975 đến câu 2.780):

Mục Vinh (ương Ngọc) và Khâu Khôi (uân Sinh) đi thi. Một người đỗ Trạng nguyên, một người đỗ Bảng nhãn. Lư Kỷ muốn ~p Khâu Khôi cưới con gái mình, nhưng chàng không chịu. Lư Kỷ bắt Khâu Khôi bỏ ngục. Học trò nổi giận, đón đánh Lư Kỷ và Hoàng Tung, rồi vào chầu vua kể hết tội lộng quyền của hai viên quan này. Vua xét rõ, bèn sai chém cả hai. Cuối cùng, cả hai họ Mai-Trần đều được nhà vua ban thưởng: Mai Bá Cao được truy phong, Trần công được khỏi tù và thăng chức, Lương Ngọc và Xuân Sinh đều được ban chức. Lương Ngọc về đón mẹ, viếng mộ Hỷ Đồng, rôi về kinh làm lễ thành hôn cùng Hạnh Nguyên (vợ chánh) và Vân Anh (vợ thứ). Còn Xuân Sinh thì làm lễ thành hôn với Vân Tiên và Ngọc Thư.

Đoạn trích sau đây nằm ở phần III của tác phẩm

880. Đã xe vào, lại thử rời bắc, nam.

Làm cho chí tái chí tam,

Rồi ra đố lại vào ngàm mới thôi.

Phủ Trần chưa hết chuyện vui,

Bỗng đâu có chỉ đến nơi quan hoài.

Đảng công, Lư Kỷ ngồi ngoài,

Truyền rằng có chỉ dạy đòi Trần gia.

Đọc rồi mới biết rằng là:

Biên quan có nước Sa đà động binh.

Khói lang, bụi ngựa tung hoành.

890. Khuấy hôi cõi Hán, chọc tanh ải Tẩn

Lư công dâng chước hòa thân,

Truyền đòi con gái họ Trần kết thân,

Ban cho áo mũ Chiêu Quân,

Đảng công vâng mệnh đưa chân cõi ngoài.

Nghe ra xiết nỗi bồi hồi,

Ấy ai mưu hiểm, giục người sinh ly

Khởi hành đã định nhật ký,

Lư công giục giã ngận tùy quân sai.

Hạnh Nguyên ra yết nhà ngoài,

900. Ngứa gan tấm tức mấy lời vân vân:

"Vẻ chi một chút Hồ trân,

Những tài thao lược, kinh luân đầu nào?

Dẹp yên mượn sức má đào,

Khen ai đặt để cái mưu cũng già

Kiếp này không xé được da.

Kiếp sau quả báo, oan gia kẻo gì.

Gớm tuồng mộc vị, thần vì,

Mãng thêu hoài chi, đai suy uổng vàng

" Lư công nghe nói ngang tang',

910. Mắt song sọc khóe, mặt sường sượng gân.

Tiên đường dọn tiệc chủ, tân

Cho cùng Trần điệt lên đường xuất quan

Thoắt thôi nghe có lệnh toàn:

Bốn mươi thị nữ dân gian kén rồi.

Trong danh sách bấy nhiêu người,

Cùng ra Phiên quốc theo đòi Hạnh Nguyên.

Lại truyền không được trì diên,

Trong hai ngày hạn xe tiên lên đường,

Áo Hổ đưa lại một rương,

930. Dạy cho nương tử cải trang xuất hành.

Nàng rằng: "Quân minh đã đành,

Tủi mình khuê khôn, liều mình tinh chiên.

Bao giờ khỏi đất Trung nguyên,

Bấy giờ thay áo Hổ phiên vội gì.

Chịu trời chăng! Một chữ thì,

Áo này dù đổi, lòng kia khôn dời!"

Đảng cộng khen đã nên lời,

Cứng lòng, thiết thạch hổ người tu mi.

Thẹn thay cho kẻ vô nghì.

940. Khi này dạ Sở, lúc kia bụng Tần.

Lời trung khêu ruột gian thần,

Bưng tai giả điếc, nổi gân bất bình.

Ngoài thì quan khách linh-đình,

Trong thì nàng cũng đau tình biệt ly.

Lạy hai thân, kể mọi bể,

Châu chan nét liễu, dầm dề giọt mai.

Rằng: "Con chút phận nữ hài,

Công cha nghĩa mẹ chốc mười mấy niên.

Môn mi mong những nhờ duyên,

950. Ngỡ đem tấc cỏ báo đền ba xuân,

Hiểm thay chước kẻ gian-thần,

Xui nên kẻ Tấn, người Tấn như không.

Có ra chi, phận má hồng,

Khôn đem chữ hiếu, đền công chữ cù.

Rồi đây muôn dặm đất Hô,

Biết câu thập nữ viết vô từ rày

Xin đừng nhớ đổi, sầu thay,

Liều bằng muôn một những ngày một hai"

Thoắt thôi sùi sụt ngắn dài,

960. Gập-ghềnh mới ngụ một bài biệt thi.

(Bùi Thức Phước biên soạn, Truyện Nhị độ mai. NXB Hội Nhà văn, 2012)

Văn bản trên được thuật kể bằng lời của: