Trần Thái Tông – vị vua đầu tiên của nhà Trần, cùng với bối cảnh thành lập triều đại nhà Trần:

1. Bối cảnh thành lập nhà Trần

- Cuối thời nhà Lý, đất nước suy yếu: vua Lý Huệ Tông bị bệnh, triều chính rối ren, quý tộc và quan lại suy đồi.

- Trần Thủ Độ, một người thuộc dòng họ Trần, đang nắm quyền lực lớn trong triều đình.

- Năm 1224, vua Lý Huệ Tông nhường ngôi cho con gái là Lý Chiêu Hoàng (mới 6 tuổi), trở thành nữ hoàng duy nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

- Trần Thủ Độ sắp xếp cho Lý Chiêu Hoàng lấy Trần Cảnh, một người cháu trong họ.

- Năm 1226, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh, mở đầu cho triều đại nhà Trần.

2. Trần Thái Tông – Vị vua đầu tiên của nhà Trần (1226 – 1258)

- Trần Thái Tông tên thật là Trần Cảnh, sinh năm 1218, mất năm 1277. Ông là con trai của Trần Thừa, cháu gọi Trần Thủ Độ là chú. Năm 1226, khi mới 8 tuổi, Trần Cảnh được Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi, trở thành vị vua đầu tiên của triều Trần, lấy hiệu là Trần Thái Tông.

- Ông trị vì từ năm 1226 đến 1258, tức là trong 32 năm, đặt nền móng cho sự vững mạnh lâu dài của triều đại. Sau khi nhường ngôi cho con trai là Trần Hoảng (tức Trần Thánh Tông), ông lui về làm Thái thượng hoàng, vẫn tiếp tục tham gia vào việc triều chính và cố vấn cho con trong giai đoạn đầu trị vì.

- Trần Thái Tông được đánh giá là một vị vua có tài năng, đức độ và tư tưởng sâu sắc, không chỉ là người trị quốc giỏi mà còn am hiểu sâu rộng về Phật học và để lại nhiều tác phẩm giá trị như Thiền tông chỉ nam, Khóa hư lục, thể hiện tư tưởng kết hợp giữa Nho – Phật – Đạo trong việc trị nước và tu thân.

3. Những đóng góp nổi bật của Trần Thái Tông

- Về chính trị – hành chính:

+ Củng cố chính quyền trung ương tập quyền.

+ Xây dựng triều đình ổn định sau thời kỳ nhà Lý suy yếu.

+ Duy trì vai trò quan trọng của Trần Thủ Độ trong việc ổn định triều chính.

- Về quân sự:

+ Là người trực tiếp chỉ huy cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ lần thứ nhất (1258).

+ Dù quân Trần ban đầu phải rút lui khỏi Thăng Long, nhưng sau đó đã phản công và đánh bại quân Mông Cổ, bảo vệ độc lập dân tộc.

- Về văn hóa – tư tưởng:

+ Là vị vua có học vấn uyên thâm, am hiểu Phật học, từng lên núi Yên Tử để tu hành.

+ Tác phẩm tiêu biểu: "Thiền tông chỉ nam", "Khóa hư lục" – thể hiện tư tưởng kết hợp giữa Nho – Phật – Đạo.

+ Đặt nền móng cho tinh thần "vua hóa thân Phật" trong văn hóa nhà Trần.

4. Truyền ngôi và lui về làm Thái thượng hoàng

- Năm 1258, sau khi đánh bại quân Mông Cổ, ông nhường ngôi cho con là Trần Hoảng (Trần Thánh Tông) và làm Thái thượng hoàng.

- Vẫn tiếp tục hỗ trợ triều đình trong các chính sách quốc gia.

- Mất năm 1277, hưởng thọ 59 tuổi.